το ηφαίστειο υπό το πρίσμα της λογοτεχνίας

το ηφαίστειο με την ματιά της λογοτεχνίας - atlaswiki το ηφαίστειο με την ματιά της λογοτεχνίας - atlaswiki το ηφαίστειο με την ματιά της λογοτεχνίας - atlaswiki
οδηγίες δραστηριότητας

χρησιμοποιώντας το ποίημα του Σαράντου Παυλέα "Ηφαίστειο" αλλά και αποσπάσματα απ’ το βιβλίο της Λίτσας Τζώρτζογλου "όταν οργίζεται η γη" γίνεται προσπάθεια να καταστεί πιο κατανοητή η έννοια του ηφαιστείου. Αρχικά, μοιράζονται στους μαθητές τυχαία τα αποσπάσματα που δίνονται παρακάτω, με σκοπό να διαβάσει ο καθένας ατομικά το απόσπασμα που του έτυχε. Στη συνέχεια, αφού χωριστούν σε ομάδες τους δίνονται όλα τα κείμενα, προκειμένου να τα διαβάσουν, να τα σχολιάσουν και να απαντήσουν στα φύλλα εργασίας. Έπειτα η κάθε ομάδα ξεχωριστά αναφέρει στην τάξη τη γνώμη της και τα όσα πιστεύει γι’ αυτά που διάβασε. Οι μαθητές μέσα απ’ την συζήτηση κατανοούν τη σχέση του φυσικού φαινομένου με την κοινωνία και πόσο εύκολα ένα φυσικό φαινόμενο μπορεί να επηρεάσει τον πολιτισμό.

διδακτικό υλικό
ποίημα του Σαράντου Παυλέα "Ηφαίστειο"

Είμαι ένα ηφαίστειο γεμάτο φωτιά από στίχους
Ποιος λοιπόν μπορούσε να με συντροφεύσει
Ν’ αντέξει στους πρόποδες της λάβας μου ,
στον κήπο τ’ ουρανού μας;
Ζούσα μέσα στις εκρήξεις μου απόμακρα.
Κυλούσα, κυλούσα τους καπνούς της αναπνοής μου
κι έκαιγα σκεπάζοντας τους αμπελώνες της χαράς σας
(Όταν θα πάψω να επαναστατώ, θα γεμίσετε πάλι με πιο
δυνατό και γόνιμο κρασί)
Τώρα βογκώ μες στην ερημιά μου
την φλόγα των τραγουδιών μου ολομόναχος
δίχως να σας ζεσταίνω ούτε και να σας καίω,
γιατί φύγατε πολύ-πολύ μακριά μου.

το ηφαίστειο με την ματιά της λογοτεχνίας - atlaswiki

αποσπάσματα από το λογοτεχνικό έργο "Όταν οργίζεται η γη" της Νίτσας Τζώρτζογλου
σελ 89-90
-Ξέρεις καλή μου φίλη, οι σεισμοί δε γινόντανε από πάντα. Άρχισαν ξαφνικά και ξαφνικά πάλι μπορεί να σταματήσουν. Ο Δρίνος θυμάται πως στα νιάτα του πριν στερέψουν τα νερά, δε γινόντανε καθόλου. Ούτε και το βουνό ανάσαινε με καπνούς. Θύμωσε αναπάντεχα και βάλθηκε να ξερνά λάβα και πέτρες. Πολλοί σκοτώθηκαν ή κάηκαν σε κείνο το ξέσπασμα. Οι πιότεροι έφυγαν. Μετά το βουνό αποκοιμήθηκε πάλι κι οι άνθρωποι ξεθάρρεψαν και ξαναγύρισαν. Βρήκαν τοίχους ραγισμένους, αγγεία θρυψαλιασμένα, πίθους τσακισμένους. Και το δικό μας σπίτι, λένε, είχε πάθει ζημιές, ο πάππος όμως έβαλε και το διόρθωσαν. Τότε μάθαμε να λατρεύουμε τον Κοσμοσείστη που τον γέννησε η Μητέρα Γη…
Ο Λίνος έριξε στην αδερφή του μια χαμογελαστή ματιά σα για να την ευχαριστήσει, κι ανάλαβε τη συνέχεια:
-Να δεις, όταν γίνεται μεγαλύτερος σεισμός, πετάγονται από τον κρατήρα άσπρη στάχτη που ανεβαίνει ψηλά σα σύννεφο. Συχνά πυκνά ο άνεμος την παρασέρνει στο πέλαγος, αν τύχει όμως και κοπάσει, την αφήνει να κατακαθίσει στο νησί. Τη φοβόμαστε, γιατί κάνει ζημιά στ’ αμπέλια κι ελιές.

σελ 99-100
Άρχισε νύχτα. Τινάχτηκαν όλοι από τα στρωσίδια λαχταρισμένοι. Ούτε σκάλες δεν πρόλαβαν να κατρακυλήσουν, ούτε από τα σπίτια να βγουν. Με βαρύ μουγκρητό η Γη βάλθηκε να σείεται. Αυτό δεν ήταν παίξε γέλασε. Ήταν αληθινός χαλασμός. Η νύχτα έγινε μέρα κοκκινωπή και τρομαχτική, φωτισμένη από τις φλόγες που τουλίπες ανάδιδε ο κρατήρας. Τα λαμπερά δάχτυλα της λάβας, κυλώντας αργά από τα χείλη του τον έσφιγγαν στην πυρωμένη χούφτα τους, σα να ‘θελαν να πουν πως ήτανε δικός τους, στην κατοχή και στην εξουσία τους.
Μαζί με τη φωτιά κι από τη δύναμη της, τιναζόντανε πέτρες κι ελαφρόπετρες σε τόση απόσταση που φτάνανε ως τα δωμάτια της πολιτείας και τα χτυπούσαν σα χαλαζοθύελλα. Ο αγέρας βρομούσε θειάφι κι η τέφρα έμπαινε στα ρουθούνια κι έκανε τα μάτια να τσούζουν και να τρέχουν σα βρύσες. Η γης δεν έλεγε να σταματήσει. Άλλοτε δυνατότερα κι άλλοτε μόλις που την ένιωθες να σαλεύει, έτρεμε συνέχεια. Τρομαγμένα ξεφωνητά αντηχούσαν. Κανείς δεν τολμούσε να ξεμυτίσει από φόβο για τις πυρωμένες πέτρες που σφεντονιζόντανε. Οι πέτρες των σπιτιών που μπορούσαν να γκρεμίσουν, έμοιαζαν λιγότερο επίφοβες.
………………
- Κακό….κακό σημάδι… έκανε μέσα απ’ τα δόντια του.
Αν εννοούσε την κακοσημαδιά για το σεισμό, γρήγορα βγήκε λαθεμένος. Δεν πρόλαβε να το καλοπεί και το βουνό σ’ ένα τελευταίο ξέσπασμα, ξέρασε τις στέρνες του φλόγες. Το νησί σταμάτησε να τρέμει, οι πέτρες κατακάθισαν κι ο κόσμος βήχοντας και μισοπνιγμένος από σκόνη και τέφρα, έκανε την αποκοτιά να ξεμυτίσει. Ήτανε τόσο σκοτεινά που δεν έβλεπες τον διπλανό σου. Τ’ αστέρια είχαν χαθεί , φοβισμένα λες από την πελώρια λάμψη που τινάχτηκε στα ουράνια να τα καταβροχθίσει.

σελ 144-145
Με πονεμένο ξάφνιασμα γύρισε στο σήμερα….Η πολιτεία είχε γίνει ακατοίκητη. Οι ελαφρόπετρες που σφεντονιζόντανε με δύναμη απ’ τον κρατήρα πέφτανε σα βροχή στις σκεπές, στα πλατώματα, στους δρόμους. Είχανε σχηματίσει παχύ στρώμα που έτριζε απαίσια κάτω από τα πόδια των τολμηρών που κάνανε την αποκοτιά να ξεμυτίσουν από τα ερείπια. Να είσαι ξιπόλητος ήτανε πιο άχρηστο κι επικίνδυνο. Το χώμα έκαιγε τόσο, που οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να δέσουν τα πόδια με κουρέλια. Η σκωρία και το θειάφι κάνανε τον αγέρα μολυσμένο και δύσκολο στην αναπνοή. Η ζέστη έγινε ανυπόφορη. Διάπυρες μάζες τέφρας σφιχτές και μεγάλες σαν κοτρόνια, τιναζόντανε μ’ απίστευτη δύναμη σπρωγμένες από τα αέρια της κάθε έκρηξης και σκάγανε πάνω στα σπίτια σκορπίζοντας φλόγες κι όλεθρο. Τα πλοκάμια της λάβας, κοκκινόχρυσα στην ατέλειωτη νύχτα της τέφρας που είχε σβήσει τον ήλιο, κυλούσαν αργά κι απειλητικά στις πλαγιές καίγοντας καθετί στο φλογισμένο διάβα τους. Ήτανε σα να λέγανε μ’ ανατριχιαστικό τσίριγμα:
-Εδώ είμαστε! Δε μας γλιτώνετε. Όπου και να είναι τα φλογάτα νύχια μας θα μπηχτούν στις σάρκες σας. Θα σας κάψουμε, θα σας αφανίσουμε, θα σας καταπιούμε!

Σελ 148-149
Δυνατός βήχας έπνιξε τον Άττη. Ακόμα και για τα γερά πνευμόνια του και το πλατύ του στήθος, η τέφρα γινόταν ανυπόφορη. Κατέβηκε στη στέρνα, μούσκεψε μεγάλο πανί, κι αφήνοντας μόνο τα μάτια απέξω το έδεσε γύρω από το κεφάλι.. Ξανακατέβηκε. Τι περίμενε; Δε θα ‘ξερε να το πει. Η γη βογκούσε, τα τείχη τρέμανε. Για πόσο θ’ άντεχαν; Αν σωριαζόντανε; Αν έθαβαν τους ανθρώπους ζωντανούς; Δε σωριάστηκαν όμως.
….……………
Κάτω από το μανιτάρι που κόχλαζε πύρινο, το βουνό φάνηκε κολοβωμένο. Η κορυφή του είχε κοπεί. Η μύτη του κώνου είχε βουλιάξει στο μανιασμένο χωνευτήρι, ενώ ο μικρότεροι κρατήρες παράστεκαν σαν αναμμένοι δαυλοί. Δεν πρόφτασε να συνέρθει από κατάπληξη και φρίκη, όταν χαλάζι και ελαφρόπετρες βάλθηκε να δέρνει λυσσασμένα την ακρόπολη. Αντηχούσαν σαν ποδοβολητό αφηνιασμένων αλόγων, ταύρων, θεριών……ο Άττης δεν ήξερε σαν τι. Ζέστη αφόρητη άρχισε να τον πνίγει. Η πύρα από τις ελαφρόπετρες ήτανε τόση, που διαπερνούσε ακόμα και το χοντρό, νοτισμένο απ’ την υγρασία της θάλασσας τείχος.
-Κάτω! Τι γίνεται κάτω;
- Περισσότερο κι απ’ τη λαχτάρα, ένιωσε τον τρόμο της μοναξιάς να τον τυλίγει. Θέλησε να βρεθεί ανάμεσα σ’ ανθρώπους. Ν’ αγωνιστεί, να πεθάνει μαζί τους. Πήγε να βγει, να κατέβει την πέτρινη σκάλα. Έξω από την πολεμίστρα, οι ελαφρόπετρες πέφτανε σα ζωντανός, πύρινος τοίχος. Η καυτή ανάσα τους τον ανάγκασε να πισωπατήσει. Ήταν αποκλεισμένος! Αποκλεισμένος κι ολομόναχος! Το τέλος...το τέλος έφτανε ανάμεσα σε μουγκρητά της γης και σε πέτρινη βροχή του ουρανού. Δεν είχε παρά να περιμένει….Καλύτερα όχι! Τράβηξε το ιερό, χάλκινο μαχαίρι της θυσίας απ’ την ζώνη του.

το ηφαίστειο με την ματιά της λογοτεχνίας - atlaswiki το ηφαίστειο με την ματιά της λογοτεχνίας - atlaswiki
φύλλο εργασίας
1) Διαβάστε τα αποσπάσματα του βιβλίου "όταν οργίζεται η γη" και υπογραμμίστε τις φράσεις που δείχνουν τις καταστροφές που προκαλούν τα ηφαίστεια.
2) Διαβάζοντας το ποίημα "ηφαίστειο" αναφέρετε τους στίχους που δείχνουν τις αρνητικές συνέπειες ενός ηφαιστείου αλλά και αυτούς που δείχνουν τις θετικές.
3) Μέσα απ’ τα αποσπάσματα του βιβλίου βρείτε τα συναισθήματα των κατοίκων κατά την έκρηξη του ηφαιστείου και ποιες οι ενέργειες τους για να αποφύγουν τις αρνητικές συνέπειες τους.
4) Μέσα απ’ τα λογοτεχνικά αποσπάσματα προσπαθήστε να βρείτε ιστορικές πληροφορίες και κοινωνικές γύρω απ’ το θέμα των ηφαιστείων.


χρονική διάρκεια
2 διδακτικές ώρες
θεματικές που εμπλέκονται
μέσα απ’ τα αποσπάσματα του λογοτεχνικού βιβλίου εμπλέκεται η ιστορία καθώς αναφέρονται στη δραματική περιπέτεια της αρχαίας Θήρας που καταστράφηκε απ’ την έκρηξη του ηφαιστείου της το 1500π.Χ. Έτσι, τα παιδιά μαθαίνουν μ’ έναν ευχάριστο τρόπο ιστορικές πληροφορίες για το τι συνέβη στο παρελθόν. Άλλη θεματική περιοχή που εμπλέκεται είναι η γλώσσα γιατί φέρνοντας τα λογοτεχνικά κείμενα και τη ποίηση στην τάξη συνδέονται οι φυσικές επιστήμες με τη γλώσσα.
δεξιότητες και στάσεις που καλλιεργούνται

οι μαθητές μέσα απ’ τη συγκεκριμένη δραστηριότητα αποκτούν την ικανότητα να παρατηρούν τα κείμενα, να τα συγκρίνουν και να σχολιάζουν διαφορετικές καταστάσεις που συμβαίνουν ενώ παράλληλα κατανοούν το γεγονός πως η επιστήμη σχετίζεται άμεσα με την κοινωνία. Ακόμη, τα παιδιά μαθαίνουν καλύτερα την έννοια της συζήτησης και εκφράζουν ελεύθερα τις απόψεις τους. Ο χωρισμός τους σε ομάδες και η δουλειά που κάνουν μαζί μ’ άλλα παιδιά τους βοηθάει να δουν πόσο σημαντική είναι η συνεργασία και τώρα και στη μετέπειτα ζωή τους. Τέλος, διαβάζοντας το ποίημα οι μαθητές γίνονται συναισθηματικά πιο ώριμοι καθώς αγγίζονται οι συγκινησιακές τους χορδές.

μια διδακτική πρόταση από τις Μπαρούτα Βασιλική και Χαραλαμπίδου Αικατερίνη, εμπλουτισμένη από τις Ρέντη Αναστασία και Σέλκου Μαρία

More pages