Lise Meitner


Lise Meitner - ο χώρος εργασιώνLise Meitner - ο χώρος εργασιών


Η μάχη για την αλήθεια!


Στην ιστορία της επιστήμης και της τεχνολογίας οι γυναίκες κατείχαν σημαντική θέση και συνέβαλαν αποφασιστικά στην εξέλιξή της. Τα στερεότυπα όμως και η θέση που έπρεπε να έχει η γυναίκα τους προηγούμενους αιώνες υποβάθμισαν την συμβολή της, την δυσκόλεψαν στο έργο της και πολλές φορές την κατέστησαν "αφανή ήρωα". Μια από τις γυναίκες που κατάφερε να ξεπεράσει τα πολλαπλά εμπόδια που βρέθηκαν στον δρόμο της και να προσφέρει με το έργο της στην ανθρωπότητα ήταν η Lise Meitner (7 Νοεμβρίου 1878 - 27 Οκτωβρίου 1968), γεννημένη στην Αυστρία και αργότερα φυσικός στη Σουηδία, που εργάστηκε πάνω στη ραδιενέργεια και την πυρηνική φυσική.


Η Meitner ήταν μέλος της ομάδας που ανακάλυψε την πυρηνική σχάση, ένα επίτευγμα για το οποίο απονεμήθηκε βραβείο Νόμπελ στον συνάδελφό της Otto Hahn. Η περίπτωση της Meitner αναφέρεται συχνά ως ένα απο τα πιο κραυγαλέα παραδείγματα γυναικείου επιστημονικού επιτεύγματος που εχει αγνοηθεί από την επιτροπή Νόμπελ. Το 1997, μία μελετη του "Physics Today" συμπέρανε ότι η παράλειψη της Meitner ηταν "μία σπάνια περίπτωση κατά την οποία αρνητικές προσωπικές απόψεις προφανώς οδήγησαν στον αποκλεισμό ενός επιστήμονα που άξιζε πολλά".

Η Meitner γεννήθηκε στη Βιέννη και ήταν το τρίτο από τα οκτώ παιδιά της εβραϊκής οικογένειας στην οποία ανήκε. Το μητρώο γεννήσεων της Εβραϊκής κοινότητας της Βιέννης καταχωρεί την Meitner ως γεννημένη στις 17 Νοεμβρίου 1878, αλλά σε όλα τα υπόλοιπα έγγραφα που χρησιμοποιούσε η ίδια αναγράφεται 7 Νοεμβρίου. Η ίδια μείωσε το όνομα της από Elise σε Lise. Ο πατέρας της ήταν ένας από τους πρώτους εβραίους δικηγόρους στην Αυστρία.

Η οικογένεια της Lise ανήκε στη μεσοαστική τάξη. Τα παιδικά της χρόνια ήταν γαλήνια και ευχάριστα. Λόγω του γεγονότος πως υπήρχαν πολλά παιδιά στην οικογένεια, οι πολυτέλειες εξέλιπαν. Κανείς όμως δε μπορεί να μιλήσει για δυσχέρεια. Τα καλοκαίρια κυλούσαν ευτυχισμένα με ολιγοήμερες διακοπές στα βουνά των Άλπεων, μαθήματα μουσικής, καθώς και με μία πληθώρα από βιβλία που υπήρχαν στοιβαγμένα στην βιβλιοθήκη του σπιτιού. Όλη η οικογένεια είχε μια κλίση προς τη μουσική, αλλά το μεγαλύτερο ταλέντο της οικογενείας ήταν ο Auguste (Gust), ο οποίος εξελίχθηκε σε ένα σπουδαίο συνθέτη και πιανίστα. Από νεαρή ακόμη ηλικία η Lise ενθαρρύνθηκε να μάθει πιάνο, με αποτέλεσμα το πάθος και η αγάπη της για τη μουσική να τη συνοδεύουν σε όλη της την ζωή.


Lise Meitner - ο χώρος εργασιών Lise Meitner - ο χώρος εργασιώνLise Meitner - ο χώρος εργασιών


Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως η οικογένεια άρχισε να αποκόβεται από το εβραϊκό παρελθόν της. Συγκεκριμένα, το 1908 οι αδερφές της Lola και Gisela βαπτίζονται καθολικές, ενώ η ίδια
ασπάζεται το Χριστιανισμό, ακολουθώντας το Λουθηρανισμό.

Τα χρόνια στο σχολείο περνούσαν ευχάριστα. Τα αγαπημένα της μαθήματα ήταν τα μαθηματικά και η φυσική, στα οποία είχε πολύ καλούς βαθμούς. Στα 13 της χρόνια είχε λάβει τόσες γνώσεις όσες θα μπορούσε ένα κορίτσι στην ηλικία της να πετύχει. Έχοντας ολοκληρώσει λοιπόν την επίσημη εκπαίδευσή της, ρώτησε τον πατέρα της αν θα μπορούσε να σπουδάσει στο πανεπιστήμιο της Βιέννης. Ωστόσο, οι τάξεις ήταν κλειστές για γυναίκες και πολύ περισσότερο για Εβραίες. Έτσι, όντας γυναίκα από εβραϊκή οικογένεια, αποκλείστηκε.

Η Lise ένιωσε από πολύ νωρίς την κλίση της για τη Φυσική. Έλεγε: «Από τα 13 μου χρόνια με διακατείχε η επιθυμία να προετοιμαστώ για το γυμνασιακό απολυτήριο, για να σπουδάσω Μαθηματικά και Φυσική, κάτι που δεν έβρισκε σύμφωνους τους γονείς μου, πιθανόν επειδή δεν είχαν συνειδητοποιήσει τη σοβαρότητα αυτής μου της επιθυμίας». Το ενδιαφέρον της ξύπνησε όταν έμαθε την εξήγηση του φαινομένου της δημιουργίας χρωμάτων μέσα σε μια λακκούβα με νερό, όπου υπάρχει και έλαιο. Ξεκίνησε να κάνει ολοένα περισσότερες ερωτήσεις πάνω σε φυσικά φαινόμενα κι έτσι άναψε η φυσιογνωστική της περιέργεια. Στις δουλειές του σπιτιού η Lise δεν ήταν ιδιαίτερα προικισμένη κι έτσι συχνά έλεγε: «Αυτό δε μπορεί να το κάνει η Lise, δεν το λέει στο βιβλίο της Φυσικής».

Οι γονείς της επέμειναν πρώτα
να γίνει δασκάλα κι έπειτα να ακολουθήσει μια εκπαίδευση υψηλότερου επιπέδου, επειδή πίστευαν ότι έπρεπε να είναι οικονομικά ανεξάρτητη.

Η Lise, αφού ολοκλήρωσε την προετοιμασία της για να γίνει καθηγήτρια Γαλλικών, ξανάρχισε τις σπουδές της το 1899, στα 20 της χρόνια, ιδιωτικά αυτή την φορά, με έναν νεαρό Φυσικό, τον Arthur Szarvassy, που χρηματοδοτούσε ο πατέρας της. Η Meitner έλεγε: « Ο δόκτορας Szarvassy είχε πραγματικό ταλέντο να κάνει το μάθημα των Μαθηματικών και της Φυσικής, εκτός από οργανωμένο, και ζωντανό. Κάποιες φορές μάλιστα μπορούσε να μας δείξει μηχανήματα από το Ινστιτούτο Φυσικής του Πανεπιστημίου της Βιέννης, γεγονός σπάνιο για ιδιαίτερα μαθήματα. Συνήθως μας έδειχνε μόνο σχέδια και καμπύλες και πρέπει να ομολογήσω ότι πολλές φορές δε μπορούσα να φανταστώ σωστά την εξωτερική εμφάνιση των μηχανημάτων και των εργαλείων. Σήμερα μου φαίνεται αστείο όταν σκέφτομαι τι έκπληξη και ενθουσιασμό με διακατείχε, όταν έβλεπα για πρώτη φορά ένα μηχάνημα».
Έτσι, ξεκίνησε να προετοιμάζεται για τις εισαγωγικές εξετάσεις για το πανεπιστήμιο. Τελείωσε την οκταετή της εκπαίδευση σε δύο μόλις χρόνια (το 1901), έδωσε την εξέταση “externe Matura” στο Akademisches Gymnasium και πέρασε. Δεκατέσσερις γυναίκες συμμετείχαν στις εξετάσεις και μόνο τέσσερις πέρασαν, μία από τις οποίες ήταν και η Meitner. Εμπνευσμένη από τον δάσκαλό της, τον φυσικό Ludwig Boltzmann, η Meitner αποφάσισε να σπουδάσει φυσική και έγινε η δεύτερη γυναίκα στην ιστορία που κέρδισε το διδακτορικό δίπλωμα στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης.

Λέει για τα ακαδημαϊκά χρόνια: «Για ένα κορίτσι εκείνη την περίοδο ήταν τελείως ασυνήθιστο να παρακολουθεί παραδόσεις μαθημάτων. Τότε ήταν που διαμορφωνόταν σταδιακά και η Γυναικεία Φοίτηση στη Βιέννη, αλλά δε γνώριζα πολλά γι’αυτό. Ομολογώ ότι ακόμα και σήμερα δε ξέρω αν τελικά οι πανεπιστημιακοί καθηγητές μου στήριζαν την εκπαίδευση των γυναικών. Αυτό που μπορώ με βεβαιότητα να πω είναι ,ότι ήμουν πολύ ανήσυχη για το αν θα κατάφερνα τελικά να γίνω κι εγώ επιστημόνισσα».

Lise Meitner - ο χώρος εργασιώνLise Meitner - ο χώρος εργασιώνLise Meitner - ο χώρος εργασιών


Εκεί η Lise αντιμετώπισε δυσκολίες, καθώς τα μαθήματα της έπαιρναν περισσότερο από 25 ώρες την βδομάδα. Η εξεταστέα ύλη ήταν γεμάτη με φυσική, χημεία, βοτανική και διαφορικούς λογισμούς. Οι διαλέξεις της προκαλούσαν πλήξη. Αυτό που πραγματικά την γοήτευε όμως ήταν τα εργαστήρια. Ήταν τόσο μεγάλη η αγάπη της για τις εργαστηριακές έρευνες, που είχε αποφασίσει να ακολουθήσει την καριέρα της φυσικού. Η Lise μελέτησε εκεί αναλυτική μηχανική, ηλεκτρισμό και μαγνητισμό, ελαστικότητα και υδροδυναμική, ακουστική, οπτική, θερμοδυναμική, καθώς και κινητική θεωρία. Το 1905 ολοκληρώνει τις προπτυχιακές σπουδές της και ξεκινά τη διδακτορική της έρευνα, αρχίζοντας να εργάζεται με ραδιενεργά στοιχεία. Το επόμενο έτος, το 1906, ολοκληρώνει με επιτυχία και το διδακτορικό της δίπλωμα σε μία εποχή δύσκολη, που δεν επέτρεπε καν στις γυναίκες να εισάγονται στα διάφορα ιδρύματα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Μετά την απόκτηση του διδακτορικού της, απέρριψε μια προσφορά για εργασία σε ένα εργοστάσιο λαμπτήρων αερίου. Με την ενθάρρυνση του πατέρα της και με την οικονομική του υποστήριξη, πήγε στο Βερολίνο όπου παρακολούθησε σεμινάρια στη Θεωρητική Φυσική από το διεθνούς φήμης Γερμανό Φυσικό Max Planck. Ο Planck της επέτρεψε να παρακολουθήσει τις διαλέξεις του, πράγμα ασυνήθιστο εκ μέρους του, αφού μέχρι τότε είχε απορρίψει όλες τις γυναικείες αιτήσεις για την παρακολούθηση των διαλέξεών του. Ο Planck άρχικα τη ρώτησε: «Έχετε ήδη τον διδακτορικό τίτλο, τι άλλο θέλετε πλέον;», ωστόσο, μάλλον τον εντυπωσίασε κι έτσι της δόθηκε η δυνατότητα να εγγραφεί σε μία παράδοση του.
Ένα χρόνο μετά, η Meitner έγινε η βοηθός του Planck. Κατά τα πρώτα χρόνια δούλεψε μαζί με τον χημικό Otto Hahn, με τον οποίο ανακάλυψαν πολλά νέα ισότοπα. Το 1909 παρουσίασε δύο έγγραφα σχετικά με την βήτα-ακτινοβολία.


Lise Meitner - ο χώρος εργασιώνLise Meitner - ο χώρος εργασιών

Η Lise Meitner και ο Otto Hahn στο εργαστήριό τους.


«Ω! Νόμιζα ότι ήσασταν άνδρας», αναφώνησε ο Ernest Rutherford, γνωστός φυσικός, όταν για πρώτη φορά συνάντησε τη Lise Meitner, το 1908, στο εργαστήριο του Otto Hahn στο Βερολίνο. Παρ’ όλο που η Meitner ήταν ήδη καταξιωμένη επιστήμονας από τις δημοσιεύσεις της, η έκπληξη του Rutherford σηματοδοτεί την κουλτούρα των "θετικών" ή "σκληρών" επιστημών της εποχής. Μια κουλτούρα η οποία άλλοτε συνειδητά και άλλοτε ασυνείδητα τείνει να φυσικοποιεί τη σχέση γυναίκας - επιστήμης ως αδύνατη ή/και απαγορευμένη.

Το 1912 η ερευνητική ομάδα Hahn-Meitner μετακινήθηκε στο νεοσύστατο Kaiser-Wilhelm Institut, νοτιοδυτικά του Βερολίνου. Εκεί εργάστηκε άνευ πληρωμής ως "προσκεκλημένη" στο τμήμα Ραδιοχημείας του Hahn. Ενδεικτικό της αντιμετώπισης που δεχόταν εξαιτίας του φύλου της είναι το γεγονός ότι έμπαινε στα πανεπιστημιακά εργαστήρια από την πόρτα του υπηρετικού προσωπικού. Δεν ήταν μέχρι και το 1913 που, σε ηλικία 35 ετών και ακολουθώντας μία προσφορά να πάει στην Πράγα ως αναπληρώτρια καθηγήτρια, πήρε μόνιμη θέση στο KWI.


Lise Meitner - atlaswikiLise Meitner - atlaswiki

Αριστερά: Η Lise Meitner και ο Otto Hahn στο εργαστήριο Χημείας του Kaiser-Wilhelm Institut (1913).
Δεξιά: Η Lise Meitner και ο Otto Hahn
στο εργαστήριό τους (1910).


Κατά το πρώτο μέρος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου υπηρέτησε ως νοσοκόμα, χειριζόμενη εξοπλισμό ακτινών Χ. Το 1916 επέστρεψε στο Βερολίνο και την έρευνά της, αλλά όχι χωρις εσωτερική πάλη. Κατά καποιον τρόπο ένιωθε ντροπή που ήθελε να συνεχίσει τις προσπάθειες για την έρευνά της, ενώ σκεφτόταν τον πόνο και τη δυστυχία των θυμάτων του πολέμου και τις ιατρικές και συναισθηματικές τους ανάγκες.


Το 1917, αυτή και ο Hahn ανακάλυψαν το πρώτο μακρόβιo ισότοπο του στοιχείου πρωτακτίνιο, για το οποίο της απονεμήθηκε το Μετάλλιο Leibniz από την Ακαδημία των Φυσικών Επιστημών του Βερολίνου. Την ίδια χρονιά η Meitner απέκτησε το δικό της τμήμα Φυσικής στο KWI Χημείας. Το 1923 ανακάλυψε την αιτία, γνωστή ως αποτέλεσμα Auger, της εκπομπής από επιφάνειες ηλεκτρονίων με συγκεκριμένες ενέργειες. Το αποτέλεσμα ονομάστηκε έτσι προς τιμήν του Γάλλου επιστήμονα Pierre Victor Auger, που ανακάλυψε ανεξάρτητα το αποτέλεσμα το 1925.


Lise Meitner - atlaswikiLise Meitner - atlaswiki


Το 1926, η Meitner έγινε η πρώτη γυναίκα στη Γερμανία που κατέλαβε θέση πλήρους απασχόλησης ως καθηγήτρια στη φυσική, στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου. Εκεί ανέλαβε το ερευνητικό πρόγραμμα στην πυρηνική φυσική το οποίο τελικά την οδήγησε στη συνανακάλυψη της πυρηνικής σχάσης το 1939, μετά τη φυγή της από τη ναζιστική Γερμανία, όταν το 1938 της αφαιρέθηκε ο τίτλος και το δικαίωμα διδασκαλίας από το τότε Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα(NSDAP) λόγω της εβραϊκής της καταγωγής.

Εγκωμιάστηκε από τον
Albert Einstein ως η "Γερμανίδα Marie Curie".

Το 1930, η Meitner δίδαξε με τον Leo Szilard ένα σεμινάριο σχετικά με την πυρηνική φυσική και τη χημεία. Με την ανακάλυψη των νετρονίων στις αρχές της δεκαετίας του 1930, γεννήθηκε στην επιστημονική κοινότητα η υπόθεση ότι θα ήταν δυνατόν να δημιουργηθούν στοιχεία βαρύτερα από το ουράνιο (ατομικός αριθμός 92) στο εργαστήριο. Ένας επιστημονικός αγώνας ξεκίνησε μεταξύ των Ernest Rutherford (Αγγλία), Irene Joliot-Curie (Γαλλία), Enrico Fermi (Ιταλία) και ομάδας Meitner-Hahn (Βερολίνο). Εκείνη την εποχή, όλοι οι ενδιαφερόμενοι πίστευαν ότι αυτό ήταν μία αφηρημένη έρευνα για την πιθανή διάκριση ενός βραβείου Νόμπελ. Κανένας δεν είχε την υπόνοια ότι η ερευνα αυτή θα κατέληγε σε πυρηνικά όπλα.


Lise Meitner - ο χώρος εργασιών


Όταν ο Αδόλφος Χίτλερ ανέβηκε στην εξουσία το 1933, η Meitner ήταν διευθύντρια του Ινστιτούτου Χημείας. Παρόλο που η ίδια προστατευόταν από την αυστριακή υπηκοότητά της, όλοι οι υπόλοιποι Εβραίοι επιστήμονες, συμπεριλαμβανομένου του ανηψιού της Otto Frisch, Fritz Haber, Leo Szilard και πολλών αλλων προσωπικοτήτων, απολύθηκαν ή αναγκάστηκαν να παραιτηθούν από τις θέσεις τους. Οι περισσότεροι από αυτούς μετανάστευσαν από τη Γερμανία. Η αντίδρασή της ήταν να μην πει τίποτα και να συνεχίσει το έργο της. Το 1946 ανακοίνωσε οτι "δεν ήταν μόνο ηλίθιο, αλλα και πολύ λαθος το ότι δεν έφυγα αμέσως".

Μετά την Anschluss (κατάκτηση και προσάρτηση της Αυστρίας στη Ναζιστική Γερμανία), η κατάστασή της έγινε απελπιστική. Τον Ιούλιο του 1938, με τη βοήθεια των Ολλανδών φυσικών Dirk Coster και Adriaan Fokker διέφυγε στην Ολλανδία. Ήταν αναγκασμένη να ταξιδέψει υπό καλυψη στα ολλανδικά σύνορα, όπου ο Coster έπεισε τους Γερμανούς που ήταν υπεύθυνοι μετανάστευσης ότι η Meitner είχε άδεια να ταξιδέψει στην Ολλανδία. Η Meitner βρήκε την ασφάλεια που ζητούσε, όμως χωρίς τα υπάρχοντά της. Αργότερα είπε ότι έφυγε για πάντα από τη Γερμανία με δέκα μόνο μάρκα στην τσάντα της. Πριν φύγει, ο Otto Hahn της είχε δώσει ένα διαμαντενιο δαχτυλίδι που είχε κληρονομήσει από τη μητέρα του: αυτό επρόκειτο να χρησιμοποιηθεί για να δωροδοκηθούν οι φρουροί των συνόρων, εφόσον κάτι τέτοιο απαιτούνταν. Τελικά όμως δεν χρειάστηκε κάτι τέτοιο, οπότε χρόνια αργοτερα το δαχτυλίδι κατέληξε στην γυναίκα του ανηψιού της Meitner.

H Meitner ήταν τυχερή που κατόρθωσε να ξεφύγει, αφού ο Kurt Hees, χημικός που ήταν άπληστος Ναζί, είχε ενημερώσει τις αρχές ότι ήταν έτοιμη να διαφύγει.


Μία συνάντηση στο Πανεπιστήμιο Groningen δεν πραγματοποιήθηκε τελικά, και αντ' αυτού πήγε στην Στοκχόλμη, όπου πήρε μία θέση στο εργαστήριο του Manne Siegbahn, παρά τις δυσκολίες που προέρχονταν από την προκατάληψη του Siegbahn για τις γυναίκες στον χώρο της επιστήμης. Η ίδια γράφει ότι κανείς δεν της ζήτησε να συμμετέχει στην ερευνητική ομάδα του Siegbahn, ούτε της δόθηκαν οι πόροι για να διαμορφώσει τη δική της. Είχε εργαστήριο, αλλά δεν είχε συνεργάτες, εξοπλισμό, ή τεχνική υποστήριξη. Δεν είχε καν δικά της κλειδιά. Εκεί σύναψε σχέσεις συνεργασίας με τον Niels Bohr, που ταξίδευε σε τακτά χρονικά διαστήματα μεταξύ Κοπεγχάγης και Στοκχόλμης. Έτσι συνέχισε να ειναι σε επαφή με τον Hahn και άλλους Γερμανούς επιστήμονες.


Lise Meitner - ο χώρος εργασιώνLise Meitner - ο χώρος εργασιών

Αριστερά: Η φωτογραφία αυτή τραβήχτηκε το 1921 στο Ινστιτούτο Kaiser-Wilhelm στο Βερολίνο. Από αριστερά προς τα δεξιά στη φωτογραφία αναπαριστώνται οι: Hertha Sponer, Albert Einstein, Hugo Grotrian, Ingrid Franck (σύζυγος του James Franck), Wilhelm Westphal, James Franck, Otto von Bayer, Lise Meitner, Peter Pringsheim, Fritz Haber, Gustav Hertz, Otto Hahn.


Ο Hahn και η Meitner συναντήθηκαν τον Νοέμβριο κρυφά στην Κοπεγχάγη για να σχεδιάσουν ένα νέο γύρο πειραμάτων και στη συνέχεια αντάλλαξαν μία σειρά από γράμματα. Ο Hahn τότε εκτέλεσε τα δύσκολα πειράματα που απομόνωναν τα αποδεικτικά στοιχεία για την πυρηνική σχάση στο εργαστήριό του στο Βερολίνο. Η αλληλογραφία που διασώζεται δείχνει ότι ο Hahn αναγνώρισε ότι η πυρηνική σχάση ήταν η μοναδική εξήγηση για το βάριο, αλλά όντας αμήχανος και μπερδεμένος από το αξιοσημείωτο συμπερασμά του, έγραψε στη Meitner. Η πιθανότητα ότι οι πυρήνες ουρανίου ενδέχεται να διασπώνται υπό τον βομβαρδισμό νετρονίων είχε προταθεί πριν από χρόνια, κυρίως από την Ida Noddack το 1934. Παρόλα αυτά, με τη σύσταση του μοντέλου "υγρών σταγονιδίων" του πυρήνα, η Meitner και ο Frisch ήταν οι πρώτοι που άρθρωσαν μια θεωρία για το πώς οι πυρήνες ενός ατόμου θα μπορούσαν να χωριστούν σε μικρότερα μέρη: οι πυρήνες του ουρανίου είχαν χωριστεί για να σχηματίσουν βάριο (ατομικός αριθμός 56) και κρυπτό (ατομικός αριθμός 36), σε συνοδεία με την εκτίναξη πολλων νετρονίων και μία τεράστια ποσότητα ενέργειας (τα τελευταία δύο προϊόντα αναπληρώνουν για την απώλεια μάζας).


Αυτή και ο Frisch είχαν ανακαλύψει το λόγο για τον οποίο δε μπορούν να υπάρξουν σταθερά στοιχεία με μεγαλύτερο ατομικό αριθμό από το ουράνιο στη φύση: η ηλεκτρική απώθηση τόσων πολλών πρωτονίων ξεπερνούσε την ισχυρή πυρηνική δύναμη. Η Meitner επίσης πρώτη συνειδητοποίησε ότι η διάσημη εξίσωση του Αϊνστάιν, E=mc², εξηγεί την πηγή της τεράστιας απελευθέρωσης της ενέργειας στην πυρηνική σχάση, με την μετατροπή της μάζας σε ενέργεια. Μια επιστολή από τον Bohr, η οποία σχολίαζε το γεγονός ότι η ποσότητα της ενέργειας που απελευθερωνόταν όταν αυτός βομβάρδιζε τα άτομα του ουρανίου ήταν πολύ μεγαλύτερη από ότι είχε υπολογιστεί βάση ενός αδιάσπαστου πυρήνα, προκάλεσε την παραπάνω έμπνευση τον Δεκέμβριο του 1938. Ο Hahn ισχυρίστηκε ότι τα πειράματά του ήταν τα μόνα υπεύθυνα για την ανακάλυψη, αν και δεν ήταν σε θέση να εξηγήσει τα αποτελέσματα.

Ήταν πολιτικά αδύνατο για την εξόριστη Meitner να δημοσιεύσει κάτι από κοινού με τον Hahn το 1939. Ο Hahn και ο Fritz Strassmann είχαν στείλει το χειρόγραφο της διατριβής τους στην Naturewissenschaften το Δεκέμβριο του 1938, αναφέροντας ότι είχαν εντοπίσει το στοιχείο βάριο αφότου βομβάρδισαν το ουράνιο με νετρόνια: ταυτόχρονα, ανακοίνωσαν τα αποτελέσματά τους στη Meitner με ένα γράμμα. Η Meitner και ο ανιψιός της Otto Robert Frisch ερμήνευσαν σωστά τα αποτελέσματά τους ως πυρηνική σχάση και δημοσίευσαν την εργασία τους στη Nature. Ο Frisch το επιβεβαίωσε αυτό πειραματικά στις 13 Ιανουαρίου του 1939.

Συγκεκριμένα, η Lise Meitner ερμήνευσε τη διάσπαση του πυρήνα του ουρανίου ως εξής: «Στο πυρηνικό μοντέλο του Bohr τα σωματίδια του πυρήνα είναι προσκολλημένα το ένα στο άλλο όπως τα μόρια μιας σταγόνας νερού και συγκρατούνται από μία μυστηριώδη ελκτική «πυρηνική» δύναμη που είναι τόσο ισχυρή ώστε να υπερνικά την ηλεκτρική άπωση ανάμεσα στα στοιβαγμένα πρωτόνια με το θετικό φορτίο. Η μυστηριώδης, ωστόσο, αυτή δύναμη έχει πολύ μικρή εμβέλεια, δρα δηλαδή σε πολύ μικρές αποστάσεις, που αντιστοιχούν σε κλάσμα της διαμέτρου του πυρήνα, και πέρα από αυτές τις αποστάσεις οι απωστικές ηλεκτρικές δυνάμεις υπερισχύουν. Όταν ένα σωματίδιο συλληφθεί από τον «υγρό» πυρήνα, εκείνος αρχίζει να πάλλεται βίαια. Σε κάποια φάση της παλμικής αυτής κίνησης είναι δυνατόν να τεντωθεί αποκτώντας ένα σχήμα επίμηκες. Οι μικρής εμβέλειας ελκτικές πυρηνικές δυνάμεις δεν είναι πλέον αρκετά ισχυρές ώστε να τον κρατήσουν σε συνοχή. Οι απωστικές ηλεκτρικές δυνάμεις αναλαμβάνουν τότε ρόλο, αρχίζοντας να απομακρύνουν όλο και περισσότερο τα δύο άκρα του πυρήνα, έτσι που θα δημιουργηθεί κάπου στο μέσον ένας λαιμός και ο πυρήνας θα χωριστεί με τον τρόπο που διαιρούνται τα βιολογικά κύτταρα, αλλά με πολύ ταχύτερο ρυθμό.»


Lise Meitner - ο χώρος εργασιώνLise Meitner - ο χώρος εργασιών

Meitner και Frisch: Ανακάλυψη της πυρηνικής σχάσης, πρώτη έκδοση
(αριστερά). Με τους Fritz Strassmann και Otto Hahn (δεξιά).


Η Meitner αναγνώρισε την πιθανότητα για μια αλυσιδωτή αντίδραση τεράστιων εκρηκτικών δυνατοτήτων. Η έκθεση αυτή είχε μια ηλεκτροφόρα επίδραση στην επιστημονική κοινότητα. Επειδή αυτό θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σαν όπλο, και εφόσον η γνώση βρισκόταν στα χέρια των Γερμανών, ο Leo Szilàrd, ο Edward Teller και ο Eugene Wigner έδρασαν μαζί, πείθοντας τον Άλμπερτ Αϊνστάιν, που ήταν η διασημότητα, να γράψει στον Πρόεδρο τον Η.Π.Α. Franklin D. Roosvelt μια προειδοποιητική επιστολή: αυτό οδήγησε τελικά στη δημιουργία πολλά χρόνια αργότερα του σχεδίου "Μανχάταν". Η Meitner αρνήθηκε μια προσφορά για εργασία πάνω στο σχέδιο στο Los Alamos, δηλώνοντας «Δεν θέλω να έχω καμία σχέση με την κατασκευή μιας βόμβας!» Η Meitner είπε ότι η Χιροσίμα την εξέπληξε, και ότι λυπόταν που η βόμβα έπρεπε να εφευρεθεί.


Στην Σουηδία, η Meitner ήταν η πρώτη που ενεργοποιήθηκε στο Siegbahn's Nobel Institute for Physics και στο Σουηδικό Ίδρυμα Αμυντικής Έρευνας (FOA) και στο Βασιλικό Ινστιτούτο Τεχνολογίας στη Στοκχόλμη, όπου είχε ένα εργαστήριο και συμμετείχε στην έρευνα για το R1, τον πρώτο πυρηνικό αντιδραστήρα της Σουηδίας. Το 1947, δημιουργήθηκε μια θέση στο προσωπικό για τη Meitner στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης με το μισθό του καθηγητή και τη χρηματοδότηση από το Συμβούλιο για την Πυρηνική Ενέργεια.

Το 1944, ο Hahn παρέλαβε το Νόμπελ Χημείας για την ανακάλυψη της πυρηνικής σχάσης. Ορισμένοι ιστορικοί, οι οποίοι έχουν τεκμηριώσει το ιστορικό της ανακάλυψης της πυρηνικής σχάσης, πιστεύουν ότι η Μeitner έπρεπε να βραβευτεί με το Νόμπελ μαζί με τον Ηahn.
Η ίδια η Meitner στις 20/11/1945 έγραψε την άποψή της: «Ο Hahn σίγουρα άξιζε το Νόμπελ, δεν υπάρχει αμφιβολία γι’αυτό. Αλλά πιστεύω ότι εγώ κι ο Frisch δεν συμβάλλαμε με ανούσιο τρόπο στην εξήγηση της διαδικασίας σχάσης του Ουρανίου - το πώς αυτό φτάνει σε αυτό το σημείο και ότι συνδέεται με ανάπτυξη μεγάλων ποσών ενέργειας ήταν πράγματα από τα οποία ο Hahn απείχε μακράν».
Η Meitner κατηγορούσε επίσης τον Hahn ότι δεν θεωρούσε τη συμβολή της επαρκή και τη χαρακτήριζε απλώς συνεργάτιδά του. Και ρωτάει απευθυνόμενη στον Hahn: « Τι θα έλεγες εσύ, αν εγώ σε χαρακτήριζα απλώς ως τον πολυετή συνεργάτη μου»;


Lise Meitner - ο χώρος εργασιώνLise Meitner - ο χώρος εργασιώνLise Meitner - ο χώρος εργασιών


Το 1966 ο Hahn, o Fritz Strassmann και η Meitner βραβεύτηκαν από κοινού με το βραβείο «Enrico Fermi». Kατά την επίσκεψη της στις Η.Π.Α. το 1946 τιμήθηκε με τον τίτλο της «Γυναίκας της Χρονιάς» από τη Διεθνή Λέσχη Τύπου και δείπνησε με τον Πρόεδρο των Η.Π.Α. Χάρι Τρούμαν, καθώς και με άλλα άτομα από την Διεθνή Λέσχη Τύπου Γυναικών (Η.Π.Α.) τον Ιανουάριο του 1946, όπως και με πολλούς άλλους τιμημένους διδάκτορες και δίδαξε στο Πρίνστον, στο Χάρβαρντ και σε άλλα πανεπιστήμια των Η.Π.Α. Η Lise Meitner αρνήθηκε να επιστρέψει στην Γερμανία και απόλαυσε τη συνταξιοδότηση και την έρευνα στη Στοκχόλμη μέχρι σχεδόν τα 90 της χρόνια. Απέκτησε το μετάλλιο Max Planck της Γερμανικής Κοινωνίας της Φυσικής το 1949. Η Meitner προτάθηκε να παραλάβει το βραβείο τρεις φορές. Μια ακόμα πιο σπάνια τιμή της έγινε το 1997, όταν το στοιχείο 109 ονομάστηκε meitnerium προς τιμήν της. Από τη Meitner πήραν το όνομά τους το Hahn-Meitner Institut στο Βερολίνο, κρατήρες στη Σελήνη και την Αφροδίτη, και ένας αστεροειδής της κύριας ζώνης.


Η Meitner εξελέγη αλλοδαπό μέλος της Βασιλικής Σουηδικής Ακαδημίας των Επιστημών το 1945 και άλλαξε την ιδιότητα της με αυτή του Σουηδού μέλους το 1951.


Lise Meitner - ο χώρος εργασιώνLise Meitner - ο χώρος εργασιών


Μετά τον πόλεμο, η Meitner, αν και παραδέχτηκε την ηθική αποτυχία της να μείνει στη Γερμανία από το 1933 μέχρι το 1938, άσκησε πικρή κριτική στο Hahn και σε άλλους Γερμανούς επιστήμονες οι οποίοι είχαν συνεργαστεί με τους Ναζί και δεν είχαν κάνει τίποτα για να διαμαρτυρηθούν κατά των εγκλημάτων του καθεστώτος του Χίτλερ. Αναφερόμενη στην ηγετική μορφή του Γερμανού επιστήμονα Werner Heisenberg, είχε πει: «O Heisenberg και πολλά εκατομμύρια μαζί του θα πρέπει να υποχρεωθούν να δουν τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και τους ανθρώπους που μαρτύρησαν.»


Η Meitner έγινε Σουηδή πολίτης το 1949. Αποφάσισε τελικά να πάρει σύνταξη το 1960 και μετά μετακόμισε στο Ηνωμένο Βασίλειο όπου βρίσκονταν οι περισσότεροι από τους συγγενείς της, παρόλο που συνέχισε να εργάζεται με μερική απασχόληση και να παραδίδει διαλέξεις. Ένα κουραστικό ταξίδι στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1964 οδήγησε τη Meitner στο να πάθει καρδιακή προσβολή, από την οποία πέρασε πολλούς μήνες για να αναρρώσει. Με τη φυσική και νοητική της κατάσταση εξασθενημένες από την αρτηριοσκλήρυνση, αδυνατούσε να ταξιδέψει στις ΗΠΑ για να παραλάβει το βραβείο Enrico Fermi και οι συγγενείς της έπρεπε να της το παρουσιάσουν. Μετά το σπάσιμο του γοφού της σε ένα πέσιμο και αφού υπέφερε πολλά μικρά εγκεφαλικά το 1967, η Meitner ανάρρωσε μερικώς, αλλά τελικά αποδυναμώθηκε σε σημείο που έπρεπε να μεταφερθεί στο νοσοκομείο του Cambridge. Πέθανε στις 27 Οκτωβρίου στην ηλικία των 89. Όπως ήταν η επιθυμία της, θάφτηκε στο χωριό Bramley στο Hampshire, στην παρισινή εκκλησία του St. James, κοντά στο νεότερο αδερφό της Walter, ο οποίος είχε πεθάνει το 1964. Ο ανηψιός της Otto Frisch συνέθεσε την επιγραφή στην ταφόπλακά της. Λέει "Lise Meitner: μια φυσικός που δεν έχασε ποτέ την ανθρωπιά της."


Lise Meitner - ο χώρος εργασιώνLise Meitner - ο χώρος εργασιών

Ο τάφος της Lise Meitner στο Bramley.









οι πληροφορίες και οι εικόνες συγκεντρώθηκαν από τη Σοφία Σεβαστοπούλου,
τη Βίβιαν Ταρσούνα, τον Άγγελο Άμπλα, το Χρήστο Σαράφη,
την Κλεοπάτρα Μπακούρα, την Άννα Μπέλλου και τη Χριστίνα Σιούπη,
τη Φανή Καρρά, τη Γραμματική Κοτάνη, τον Ανδρέα Κατσάνη,
τον Γεώργιο Κανακάρη, την Αικατερίνη Κυπραίου, την Γκόλια Δήμητρα,
την Παρασκευά Ιωάννα, την Παρασκευά Μαγδαληνή
και την Κατσιαφλάκα Άρτεμη

More pages